Met zijn voorstel voor vijf individuele, protestantse rituelen gooide theoloog Bart Robbers eind vorig jaar een knuppeltje in het protestantse hoenderhok. Welwillend boog Op Goed Gerucht zich over zijn plan.
De Geruchtdagen waren ooit spannend, spraakmakend en druk bezocht. Op vrijdag 22 juni kwam er weinig vuur en vaart in de discussie tussen de dertig, veertig aanwezigen. Het bleef typisch protestant: veel vragen opwerpen, veel discussie, geen concrete resultaten en daar tevreden mee zijn. Gezellig was het wel, want ons kent ons bij Op Goed Gerucht.
's Ochtends, tijdens de dagopening in de kapel van Hydepark, ging het er al protestant aan toe. 'Voorzang' zegt protestanten kennelijk weinig, iedereen is gelijk en dus zingt iedereen direct en luid mee. De beoogde stilte verloopt ongemakkelijk. Hoe lang een protestantse stilte duurt? Een stilte duurt protestanten meestal te lang. Als er wierook wordt aangestoken, wappert er al snel iemand de rook richting uitgang, ondanks psalm 141.
Woord
Bart Robbers vindt dat protestanten en het protestantisme in de loop van de laatste eeuwen "vernauwd zijn tot een verzameling opvattingen, een hoeveelheid kennis en een uitwisseling van ethische keuzen. En dat alles verbaal. Kerkdiensten op de opstandingsdag werden godsdienstoefeningen, preekbeurten. De voorgangers legden bij het ambt van Dienaar des Woords een accent geheel op het laatste: Woord. Bij de bediening van de sacramenten werd de meeste tijd ingeruimd voor de onderwijzing."
Pas de laatste twintig jaar komt er meer aandacht voor het ritueel. Robbers heeft daar met zijn werk binnen de sectie Eredienst het zijne aan bijgedragen. "Het Dienstboek verbreedt het aantal momenten waarop werkelijk gevierd kan worden, en niet geoefend of geleerd."
Maar de "afwending van het verbale geloof in de privé-sfeer is niet ingevuld". Gebed en bijbellezing in het gezin verdwenen, alternatieven waren niet of te weinig voor handen. Intussen groeit het aantal niet godsdienstig geaarde rituelen (denk aan de uitvaart van André Hazes) en laten moslims klip en klaar zien hoe zij hun geloof uiten. Hoog tijd voor een nieuwe set individuele, protestantse rituelen om een nieuwe, persoonlijke rituele invulling van het christelijk leven mogelijk te maken.
Ritueel
Dit zijn de rituelen van Robbers. Eenmaal daags een hardop uitgesproken zegenspreuk oflofzegging, 'bij voorkeur 's ochtends en staande'. Eenmaal daags gedachtenis en voorbede voor naasten en geliefden, levenden of doden, en bijzondere noden, 'liefst op vrijdagavond in familiekring, voor een icoon of zo'. Geregelde ontmoeting met medegelovigen in de viering van de zondag en instemming met de lofzang van de gemeente (later toegevoegd, na voortschrijdend inzicht). Nadrukkelijke viering van de feesten door het jaar, waaronder in elke geval de Grote Christusfeesten, zowel thuis als in de geloofsgemeenschap. Eenmaal per jaar een retraite van tenminste drie dagen. Eenmaal in het leven een jaar van bijzondere dienstbaarheid, bijvoorbeeld de belofte om een jaar lang het plantsoen voor de kerk te verzorgen of boodschappen te doen voor iemand die dat niet kan.
Om het getal zeven vol te maken voegde Robbers er nog een ritueel aan toe: een persoonlijk ritueel dat voor mij speciale betekenis heeft en bijzonder juist bij mij past. Opvallend afwezig in de serie persoonlijke rituelen is de Bijbel, maar Robbers stelt dat 'dit alles en nadrukkelijk geïnspireerd is door de Schrift'.
Peiling
Wat was, na de inleiding, een passender en raker intermezzo geweest dan een peiling onder de aanwezigen: wie is eigenlijk van plan dit te gaan doen? Hoeveel van de aanwezige protestantse predikanten voelt ervoor zich te houden aan de zeven nieuwe protestantse rituelen?
Helaas bleef het een ver-van-mijn-bedshow, geen woord over de persoonlijke spiritualiteit van de pastor of het gebrek daaraan.
Reacties
Robbers' inleiding werd gevolgd door drie reacties, woord en weerwoord. Theoloog en jeugdwerker Wielie Elhorst, ds. Alida Groeneveld (Weesp)en ds. Evert-Jan de Wijer (Zoeterwoude ) leverden hun commentaar. Elhorst, werkzaam bij JOP, de jongerenorganisatie van de PKN, koos de invalshoek van jongeren. Zijn toon was positief. "Met Robbers' pleidooi zijn we een eind op de goede weg. Bij identificatieprocessen van jongeren spelen rituelen en praktijken een grote rol. Geloof wordt geleerd door te kijken hoe ouderen het in praktijk brengen. Maar alleen een ritueel is niet voldoende. Jongeren hebben ook behoefte aan geloofsverantwoording: waarom doe je wat je doet?"
Daarom zet JOP in bij het geloofsgesprek tussen de generaties en bij de 'reli-biografie' van de ouders. Wie ben je, hoe heeft geloof een rol gespeeld in jouw leven, waarom geloof je zoals je gelooft? Ouders en jeugdwerkers schijnen zich te verschuilen achter het catechesemateriaal, zonder hun eigen geloof te verantwoorden. Groeneveld was kritischer. Zij miste node het aspect van de geloofsoverdracht, zonder welk je geen rituelen kunt doen. 'Waarom zou ik elke dag een zegenspreuk doen als ik geen idee heb of er een adres is aan wie ik die zegen richt?' De kerk moet ten eerste zoeken naar 'gevulde rituelen': "Creativiteit en durf om gevulde rituelen te ontwikkelen en zo die er al zijn, actief op te sporen. Niet slechts voor de verandering van de vorm, dat beklijft niet, maar als voertuig van geloof. Geloof raakt wat mij betreft hoofd, hart en handen. Ik vind in de voorgestelde rituelen van Robbers te veel nadruk op contemplatie. Daarnaast is het allemaal nogal traditioneel en voor spelbaar. Zijn er andere mogelijkheden, ook aantrekkelijk en uitvoerbaar voor parttime gelovigen?"
Ten tweede moet er dringend een antwoord komen op de vraag wat protestant precies is. "vul dat begrip in. Protestant is volgens mij nog altijd afkomstig van 'protestari' getuigen. Getuigen van de hoop die in je leeft, wat als visionair je is aangereikt en wat wij er zelf aan opdoen."
"Als je dit allemaal wilt, wordt dan katholiek."
Het meest kritisch was De Wij er, met een onvervalst protestant pleidooi tegen rituelen en opgelegd pandoer. "Met allerlei pogingen om het protestantisme te redden of te revitaliseren redt je misschien allerlei religie, maar niet het protestantisme. Als je dit allemaal wilt, wordt dan katholiek." Protestanten zijn individuen, die geroepen zijn tot vrijheid. Zij hebben geen boodschap aan van bovenaf voorgeschreven rituelen. Juist binnen het protestantisme heerst een eindeloze nadruk op eigen verantwoordelijkheid en keuzevrijheid. Rituelen moeten het volgens De Wij er sowieso afleggen tegen het primaat van het Woord. Of ze nu zelf gekozen worden of door kerkvorsten afgekondigd.
Light
De groep rond Robbers concludeerde dat het voorstel met de zeven rituelen protestanten voorbij de verlegenheid helpt die rond dit thema heerst. Misschien gaat het doen van de rituelen wel vooraf aan het nadenken erover. Gewoon doen, gewoon stug volhouden, we moeten per slot van rekening wat.
In de groep rond Elhorst werd de noodzaak van een geloofsgesprek tussen generaties erkend, maar tegelijkertijd werd gesignaleerd dat het nu slechts spaarzaam plaatsvindt.
Onder leiding van Groeneveld boog de groep zich over een casus: wel of niet koffie drinken na de dienst van een gefuseerde gemeente met drie verschillende tradities op dit punt. Daar werd op protestantse wijze veel over gepraat, geheel anders dan de oplossing van de twee aanwezige katholieke zusters in het geloof: "Wij gaan gewoon koffie zetten en we zien wel wie er komt!"
Vanuit de groep rond De Wij er kwam het voorstel een achtste ritueel toe te voegen: ritualiseer de kritische vragen! Laten er vooral vragen zijn en niet alleen antwoorden. Bovendien zou Robbers'voorstel te zeer een kerkelijke ritualisering zijn, ver weg van het woelen der wereld, bij uitstek de plaats waar protestanten geroepen zijn hun geloof te uiten. Liever met krant en bijbel in de wereld, dan biddend achter. een icoon in de binnenkamer.
Waarmee deze valse tegenstelling opnieuw niet uit de wereld was geholpen.
