The many faces of Jesus Christ

Dogmatiek als natuurlijke vijand van spiritualiteit - Huub Welzen
De eerste workshop had als titel meegekregen 'de spiritualiteit van Jezus'. Helaas is mij als verslaglegger van deze workshop niet veel meer overgeleverd dan drie stellingen die Huub Welzen kennelijk heeft uitgedeeld. Maar deze drie authentieke logia van Huub zijn intrigerend genoeg om er mijn eigen evangelie omheen te weven. Dat is op zich al een aardig Traditionskritisches gedachte-experiment. Zou Huub nog iets herkennen van mijn weergave?
Zo luidde de tweede stelling: "Jezus' verkondiging van het koninkrijk van God is geworteld in de spirituele dynamiek van Jezus' verhouding tot God. Bovendien geeft deze spirituele dynamiek voldoende verklaringsgrond voor de keuzes die Jezus maakt aan het einde van zijn leven. Dogmatische verklaringsmodellen hebben de neiging om de spirituele dynamiek die aan Jezus' levensweg ten grondslag ligt, te verduisteren."
Is deze stelling het bewijs van de stelling van Evert-Jan de Wijer dat wij met de Jezus van Marcus beter uit de voeten kunnen dan met die van de beruchte party-crasher? Dat jesulogie ons beter ligt dan christologie? Of zoek ik er teveel achter? In een andere workshop werd gezegd dat je een beeld van Jezus zou moeten beoordelen op de vraag of het de communicatie bevordert. Zoiets zou ook achter de stelling van Welzen kunnen zitten: als een beeld de communicatie bevordert, de spiritualiteit voedt, dan heb je er iets aan. Dogmatiek zal er toch vaak op uit zijn het laatste of enig juiste over iets te zeggen en derhalve de communicatie eerder af te sluiten dan te openen. Of zijn wij dan te somber over het vakgebied dogmatiek?

Nog een synodebesluit - Eddy van den Brink
"Rijzige gestalte, de wenkbrauwen raken elkaar, mooie ogen, een forse neus, golvend haar, gebogen houding, fraai uiterlijk met zwarte baard; graankleurig gelaat, overeenkomstig het uiterlijk van zijn moeder; lange vingers, zoete stem met zoete uitspraak, zeer vriendelijk, veel verdragend, geduldig, zichtbaar voortreffelijk naar zijn deugden."
Kijk, zo kun je ook over Jezus spreken. En wie denkt dat dit woorden zijn van een verdwaasde journalist uit een glossy lifestyle-magazine, vergist zich. Zo ziet Jezus er bij synodebesluit uit, en wel volgens de synode van Jeruzalem van 836. (En zeg zelf: waar staat men dichter bij de bron? In Jeruzalem in het jaar 836 of in Utrecht in het jaar 2000?) Dit was het beeld dat iconenschilders voortaan uit te beelden hadden. Het eindpunt van een ontwikkeling waarin Jezus van 'knecht' uiteindelijk tot 'keizer' was geworden. Van baardeloze jonge herder (een 'pais' een 'ebed adonai') tot hooggeplaatste: met filosofenmantel, keizersaureool en eerder over je heen dan je recht in de ogen kijkend. Aldus schetste Eddy van den Brink de ontwikkeling in het beeld van Jezus gedurende de Romeinse/Romaanse periode.
Afgezien van de 'zwarte baard' zou je bijna denken dat met deze mooie jongen Antoine Bodar is bedoeld. Maar net als bij Bodar wekt dit beeld misschien wel veel bewondering op, maar vraag je je af of je het wel met de opvattingen van deze Jezus eens zou zijn. Welk belang dient deze pantokrator? En wat heeft hij nog te maken met 'Jezus Christus en die gekruisigd'?

'Zeg niet drie' ; over andere liefhebbers van eenheid - Willem Jansen
Opnieuw 'bien étonnés de se trouver ensemble' zouden synodeleden het wellicht prima kunnen vinden met veel moslims in hun afkeer van de verwarrende veelkleurigheid, die Op Goed Geruchters zo heilzaam vinden. Willem Jansen vertelde hoe lastig de dialoog met moslims is als je zelf je geloof als tastend en zoekend ervaart. Zij willen graag helderheid en vinden de paradoxen van ons geloof een uitgesproken zwakte. Het is één God of drie goden, maar niet iets als 'één God in drie personen'. Er is één Jezus en niet een 'Jezus volgens Marcus' en een 'Jezus volgens de party-crasher'. Dat Jezus 'voor jou' iets anders kan betekenen dan voor een ander, is voor moslims vaak moeilijk invoelbaar terwijl dat voor ons essentieel is.
Tegelijkertijd liet Willem Jansen ons zien hoe groot de plek van Jezus in de Islam is. In 15 van de 142 soera's van de Koran komt hij voor, hij wordt de grootste van de profeten genoemd, hij wordt als enige 'messias' genoemd, hij geneest en wekt doden op. En buiten de Koran om zijn nog veel meer verhalen over Jezus in omloop. Hier is niet alleen maar de vrome verbeelding aan het woord, maar het zijn soms verhalen die teruggaan op voor ons onbekende Nestoriaanse en Koptische tradities.
In het materiaal dat Willem uitdeelde, vond ik bij thuiskomst een verhaal dat mij bijzonder ontroerde. Een verhaal dat kennelijk bij o.a. Al-Ghazali is te vinden: "Christus passeerde een groep mensen die beledigingen naar hem brulden. Hij antwoordde met zegenspreuken. Hij passeerde een andere groep die hem ook beledigde en hij beantwoordde deze op dezelfde manier. Een van zijn leerlingen vroeg: Waarom is het dat u hen des te meer zegent, naarmate ze u meer beledigen, alsof u hen uitnodigt dit over u uit te storten? Christus zei: Een mens kan alleen datgene voortbrengen wat in hemzelf zit." Deze Jezus, of hij nou jood, christen of moslim is, lijkt mij een uitstekende gids in de dialoog.

Josje Pavón en de zegenende Jezus van Rio de Janeiro - Rommie Nauta
Dat Jezus aan mode onderhevig is, althans de beelden van Jezus, bewees het bezoekersaantal bij Rommie Nauta. Vijftien jaar geleden zou het bij een workshop over bevrijdingstheologie vol hebben gezeten, nu waren wij er met een handvol. Maar gelukkig heeft Rommie haar bijzonder boeiende verhaal in Centraal Weekblad laten afdrukken.
Rommie Nauta beschreef een drietal vigerende beelden van Jezus in Latijns Amerika. Allereerst is dat een Jezus van de volksdevotie. Hem komen wij tegen in processies alwaar hij zich laat geselen en kruisigen. Goede Vrijdag is voor hem een belangrijker moment dan Pasen. Hij houdt de volgelingen voor dat zij hun zware leven moeten dulden en dragen. Hij valt niet samen met de machtige Jezus die boven Rio de Janeiro uittorent, maar ze vullen elkaar aan. Want de heersers hebben er natuurlijk baat bij dat mensen hun lot dulden. In Latijns Amerika hebben de zegenende keizer en de lijdende knecht elkaar dus een beetje nodig.
Als je echter je leven een beetje in eigen handen krijgt, dan verandert je beeld van Jezus ook. De 'opwaarts mobielen' in de Latijns Amerikaanse samenleving keren zich daarom massaal naar de Jezus van de Pinkstergemeenten. Dit is een Jezus die niet zozeer lijdt, maar wonderen doet, geneest. Welk een vriend is deze Jezus! Hij predikt levensheiliging en het is inderdaad voor je carrière helemaal niet zo gek om het eens wat rustiger aan te doen met drank en met vrouwen.
Beide beelden zijn natuurlijk nog wel tamelijk individualistisch getint. Dat geldt niet voor het derde beeld, dat van de bevrijdingstheologie. Hier treffen wij een Jezus aan die het koninkrijk verkondigt, het opneemt voor de armen en kiest tegen de machtigen. Deze Jezus predikt navolging en solidariteit. Dat is geen gemakkelijke boodschap en dus heeft deze theologie niet zo gek veel aanhang.

Rommie deelde een mooi kerstgedicht uit, getiteld 'Christus is al geboren'. Ik citeer er een stukje uit:

Christus is al geboren
namelijk in Palacagüina
zoon van Josje Pavón en een zekere Maria.
(...)
Jos is een arme timmerknecht
werkt als een paard dag in dag uit
De reuma sloopt hem gestaag
Dat komt van al dat gezaag.

Maria droomt dat zoonlief
hetzelfde vak kiest als pa.
De knaap denkt: ik wil iets echter
Morgen word ik vrijheidsvechter.

De grabbelton van de Nieuwe Tijd - Aart Mak
Aart Mak probeert vanuit het LDC de dialoog tussen kerk en Nieuwe Tijdsdenken te stimuleren. In zijn workshop liet hij zien dat men binnen het Nieuwe Tijdsdenken veel beter lijkt aan te sluiten bij het (post)moderne geïndividualiseerde levensgevoel. Jezus ziet men dan als volledig bewust/verlicht mens, als partner voor het innerlijke gesprek, drager van 'de Christus', levensgenieter, minnaar van Maria Magdalena, wijsheidsleraar.
Het Nieuwe Tijdsdenken lijkt een soort grabbelton. Op zich is dat volgens Mak positief. De aandacht wordt meer verlegd naar het individu en het gaat er om wat jij uit die grabbelton haalt. Opvallend is echter dat er binnen het Nieuwe Tijdsdenken weer even vrolijk wordt verabsoluteerd en gedogmatiseerd. Alle beelden van Jezus zijn gelijk, maar sommige beelden zijn toch meer gelijk dan andere. Dat leidt in deze groep tot een aardige gedachtewisseling over de vraag welke criteria je aan een bepaald beeld aanlegt. Wanneer is iets zweverig of speculatief? Welke belangen zitten erachter? Op die manier houden kerk en Nieuwe Tijdsdenken elkaar een spiegel voor, aldus Mak.

Ik geloof dat ik geloof - Anton Houtepen
Als je het woord 'grabbelton' vertaalt in het Frans, krijg je woorden als 'bricolage', 'différence'. Jullie voelen al: met Anton Houtepen zijn wij beland bij het evangelie naar de beschrijving van Derrida. Eindelijk zijn wij als Op Goed Geruchters waar wij wezen wilden. Deze mensen begrijpen tenminste dat er niet één waarheid is, maar een "veelheid van op elkaar inhakende, elkaar overlappende en tegensprekende epistèmai". En dat laatste woord is Grieks voor wat onze kroonprins een 'mening' zou noemen. Ieder zijn waarheid.
Het is overigens niet louter scepticisme dat de klok slaat, maar wel het besef van de meerdimenisonaliteit van de waarheid. "De mythe bevat niet minder waarheid dan het relaas, maar een ander type waarheid." Mooie zin, hè? Hij is van Houtepen. Het Nieuwe Testament staat vol met paradoxen, tegenstrijdige meningen en open plekken.
Dat voert ook Houtepen naar de stelling die Huub Welzen verdedigde, namelijk dat wij toch moeten proberen terug te grijpen op de spiritualiteit van de historische Jezus. "Een van de zekerste feiten uit Jezus' leven is dat hij zich geheel en al op God verliet. Bij alles wat hij zei en ondernam, gaf hij aan God de hoogste eer."
Het betekent ook, volgens Houtepen, dat wij als christenen "vrolijk moeten leren leven met 'the many faces of Jesus Christ', zowel diachroon in de kerkgeschiedenis als synchroon in de mondiale christenheid."
Welnu, dat laatste hebben wij gedaan tijdens deze studiedag.

Stellingen/conclusies:
Het aardige van het schrijven van een verslag, is dat je een soort overzicht krijgt over de gehele dag. En hoewel dat niet het doel was van een impressie, zie ik door de verschillende workshops een paar rode draden lopen. Ik wil ze hieronder weergeven. Niet als geautoriseerde conclusie (hoe noemt de synode dat, een 'spreekregel'?), maar meer als stellingen, die wellicht tegenspraak of aanvulling opleveren. Wie wil reageren, graag!

1. Het grootste bezwaar van Op Goed Geruchters tegen het synode-rapport is nog niet eens zozeer de inhoud, maar eerder nog de methode. Een eendimensionaal, dogmatisch beeld van Jezus lijkt haaks te staan op zowel de narratieve meerdimensionaliteit van de Bijbel, de veelkleurigheid van de geschiedenis als het postmoderne, geïndividualiseerde levensgevoel.
2. Achter elk beeld van Jezus schuilt een bepaald belang. Vervolgde christenen hadden een ander belang dan Romeinse keizers, 'opwaarts mobielen' een ander dan postmodernen. Iedereen zou zich erin moeten trainen de eigen belangen te expliciteren als men Jezus 'knecht', 'pantokrator', 'vriend', 'wijsheidsleraar' of 'heiland' noemt.
3. Het belang van de synode bij het neerzetten van een uniform en tijdloos beeld van Jezus, lijkt te zijn gelegen in het suggereren/postuleren van een eenheid binnen de ernstig verdeelde Samen op Weg-kerken. Als zodanig is het rapport eigenlijk best sympathiek te noemen.
4. Op Goed Gerucht hecht als platform van theologen dat het gesprek met de samenleving en de cultuur aan wil gaan niettemin meer 'belang' aan het zoeken naar 'the many faces of Jesus Christ' dan aan het binnenkerkelijke belang van de eenheid.
5. Het zou het proberen waard zijn om als criterium in ons kerkelijk spreken te hanteren de vraag of een bepaald beeld of rapport de communicatie bevordert. Helpt dit rapport ons in de dialoog met moslims, met New Agers, met geseculariseerde mensen?

met dank aan Iemke Epema, Nico Sjoer en Paulus van Tarsis